Chi tiết tin - Hội Nông dân tỉnh Quảng Trị

Kỳ 2: Vượt qua bão đạn, khát vọng giữ màu xanh cho đất

Nằm ở độ cao trung bình từ 600 - 800m so với mặt nước biển trên dãy Trường Sơn hùng vĩ, Khe Sanh được thiên nhiên ban tặng tầng đất đỏ bazan màu mỡ cùng khí hậu cận ôn đới quanh năm mát mẻ, sương giăng. Sự giao thoa đặc biệt giữa gió mùa và địa hình vùng cao đã tạo nên một “Tiểu khí hậu” lý tưởng - nơi sinh ra những hạt cà phê mang hương vị thơm nồng, chua thanh tự nhiên hiếm có.

Vườn cà phê của nông dân - (ảnh Nguyễn Thắng)

Chính nguồn gen thiên nhiên độc đáo ấy đã mở ra hành trình một thế kỷ thăng trầm của cây cà phê nơi miền Tây Nam Quảng Trị. Bom đạn chiến tranh từng cày xới, biến những đồn điền bạt ngàn thành vùng đất chết. Nhưng sau ngày đất nước thống nhất, từ tàn tro phế tích, các thế hệ người dân đã trở lại khai phá, gieo mầm sống và từng bước đưa cây cà phê hồi sinh.

Ký ức đồn điền và khúc trầm sau tàn phá của chiến tranh

Lịch sử cà phê Khe Sanh khởi nguồn vào năm 1926, khi nhà thực vật học người Pháp Eugène Poilane mang những hạt giống Chari đầu tiên đến gieo trồng thử nghiệm. Khí hậu mát mẻ cùng tầng đất bazan màu mỡ đã giúp cây cà phê sinh trưởng, phát triển tốt, đặt nền móng cho sự ra đời của chuỗi đồn điền cà phê bạt ngàn. Nhưng đằng sau màu xanh tươi tốt ấy là những ký ức nhọc nhằn của lớp phu đồn điền bản địa.

Lục lại ký ức thời thơ ấu từng theo bố mẹ sinh sống và làm việc cho chủ đồn điền Pháp, ông Hồ Văn Thương (sinh năm 1934, trú tại thôn 3B, xã Khe Sanh) bồi hồi: “Những năm đó, cuộc sống của người phu đồn điền cực khổ vô cùng. Từ tờ mờ sáng, hàng trăm phu nông đã phải lên rẫy, làm việc liên tục dưới sự giám sát khắc nghiệt. Cà phê trồng ra chủ yếu để chở về Pháp phục vụ giới thượng lưu, còn người phu thì vất vả, chịu cảnh thiếu ăn, thiếu mặc”.

Thế rồi chiến tranh ập đến, vùng đất Khe Sanh hiền hòa – nơi thắt nút tuyến Hành lang Đông - Tây trên đường 9 lịch sử – nhanh chóng trở thành “Chảo lửa” giao tranh tàn khốc với chuỗi cứ điểm quân sự dày đặc như Tập đoàn cứ điểm Tà Cơn, căn cứ Làng Vây,... Đặc biệt, qua các mốc lịch sử sinh tử tại Chiến dịch Đường 9 - Khe Sanh năm 1968 cùng Chiến dịch phản công Đường 9 - Nam Lào năm 1971, nơi đây được ví như một “Điện Biên Phủ thứ hai” thử lửa giữa hai bờ chiến tuyến. Hơn 100.000 tấn bom đạn cùng bão pháo rải thảm từ B-52 trút xuống đã san phẳng toàn bộ các đồn điền, biến những đồi cà phê bạt ngàn khu vực Khe Sanh thành vùng đất ngổn ngang hố bom và phế tích chiến tranh.

Sân bay Tà Cơn (Ảnh tư liệu)

Ông Hồ Văn Thương xót xa nhớ lại: “Chiến tranh đi qua, các đồn điền bị phá hủy hoàn toàn, không còn lấy một gốc cà phê nguyên vẹn. Bà con phải di tản khắp nơi, cây cà phê bị bỏ hoang rồi lụi tàn hoàn toàn trong bom đạn”.

Sau ngày đất nước thống nhất, cùng với dòng người di tản trở về quê cũ, hàng ngàn hộ dân từ các vùng Vĩnh Linh, Gio Linh, Hải Lăng đã nghe theo tiếng gọi của Đảng lên miền Tây khai phá vùng kinh tế mới. Trong đó, người dân vùng Triệu Phong là lực lượng tiên phong mở lối. Chỉ tính riêng tháng 9/1975, một cuộc di dân lịch sử đã diễn ra khi hơn 2.600 hộ gia đình từ các xã đồng bằng Triệu Phong quyết định mang theo tư trang, vượt đường dốc lên định cư tại Khe Sanh. Sự góp mặt của hàng ngàn bàn tay lao động cần cù vùng đồng bằng đã mang theo nguồn sức sống mới, đặt những gạch nối đầu tiên cho hành trình hồi sinh vùng đất Khe Sanh sau bão đạn.

“Mấy năm đầu sau chiến tranh, đất đai ngổn ngang hố bom, hố đạn và vật liệu nổ. Bà con tập trung khai phá trồng sắn, trồng các loại cây lương thực để chống đói trước. Khi cái bụng đã yên, người ta mới bắt đầu đào lại những gốc cà phê cũ, tìm hạt giống mới để khôi phục lại màu xanh cho đất”, ông Thương kể tiếp.

Dấu ấn Nông trường hóa và bước chuyển mình về tay người nông dân

Năm 1978, Nông trường Cà phê Khe Sanh được thành lập trên nền tảng một đơn vị quân đội làm kinh tế, mở ra thời kỳ sản xuất tập trung, quy mô và bài bản. Từ 270 ha ban đầu, nông trường nhanh chóng mở rộng, đưa giống Arabica vào trồng thử nghiệm thành công, đặt nền móng cho giống cà phê chủ lực của vùng sau này.

Ông Lê Gia San (sinh năm 1962, trú tại thôn 1, xã Khe Sanh) - cựu công nhân Nông trường Cà phê Khe Sanh, chia sẻ về giai đoạn lịch sử này: “Thời đó, nông trường có quy mô tới 300-400 công nhân, làm việc theo kỷ luật quân đội rất nghiêm túc. Chúng tôi được đào tạo bài bản từ kỹ thuật làm đất, ép xanh, tỉa cành đến quy trình thu hái chín. Toàn bộ cà phê thu hoạch được xuất khẩu sang Cộng hòa Liên bang Đức. Đó là thời kỳ hoàng kim, tạo công ăn việc làm ổn định cho hàng trăm gia đình”.

Quan trọng hơn, theo ông San, Nông trường chính là “Trường học thực tế” chuyển giao kỹ thuật cho người nông dân: “Công nhân nông trường vừa làm việc vừa hướng dẫn cho bà con xung quanh cách trồng, chăm sóc cà phê. Từ vài cây trồng thử trước sân nhà, thấy hiệu quả, người dân đã học theo nông trường để mở rộng diện tích rẫy gia đình”.

Đầu thập niên 90 của thế kỷ trước, trước những biến động của cơ chế thị trường, Nông trường Cà phê Khe Sanh làm ăn không hiệu quả và được chuyển giao về Tổng Công ty Cổ phần Nông sản Tân Lâm tiếp quản. Tuy nhiên, sau một thời gian hoạt động, trước yêu cầu đổi mới mô hình quản lý nông nghiệp, đơn vị này cũng dần ngưng hoạt động và giải thể. Sự kết thúc của các mô hình kinh tế tập trung từng đóng vai trò lịch sử ấy lại mở ra một chương mới: Cây cà phê chính thức được trao trọn về tay người nông dân. Những người công nhân nông trường như ông San trở thành lực lượng nòng cốt, mang kinh nghiệm tích lũy được sát cánh cùng hàng ngàn hộ dân địa phương và đồng bào Bru - Vân Kiều, Pa Kô vươn lên làm chủ vườn cây.

Nhà máy chế biến cà phê Khe Sanh (ảnh Nguyễn Thắng)

Khát vọng chuỗi giá trị trên vùng đất di sản

Từ mô hình kinh tế hộ nhỏ lẻ, cây cà phê đã trở thành cây trồng chủ lực phủ xanh hàng ngàn ha đồi trọc tại miền Tây Nam Quảng Trị. Hiện nay, vùng cà phê Khe Sanh duy trì quy mô khoảng 4.000 ha (trong đó hơn 3.700 ha đang cho thu hoạch), tạo sinh kế bền vững cho hơn 8.600 hộ dân, với hơn một nửa là đồng bào dân tộc thiểu số Bru Vân Kiều và Pa Kô.

Dấu mốc quan trọng khẳng định tầm vóc di sản của vùng đất này là vào ngày 04/11/2025, Cục Sở hữu trí tuệ đã ban hành Quyết định số 699/QĐ-SHTT cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý cho thương hiệu “Cà phê Khe Sanh” đối với các sản phẩm cà phê Arabica (cà phê nhân, hạt rang và cà phê bột).

Tuy nhiên, chỉ dẫn địa lý hay thương hiệu di sản mới chỉ là điều kiện cần. Đứng trước cột mốc 100 năm phát triển, cà phê Khe Sanh đang đối mặt với bài toán lớn: Làm sao để thoát khỏi cái bẫy “Sản xuất nhỏ lẻ, manh mún” và điệp khúc “Được mùa mất giá”?

Người nông dân chăm sóc cây cà phê - (ảnh Nguyễn Thắng)

Thực tế cho thấy, toàn tỉnh hiện mới chỉ có khoảng hơn 1.000 ha cà phê tham gia vào các chuỗi liên kết sản xuất có chứng nhận (VietGAP, 4C, Organic,...). Khi sản xuất còn dựa trên hàng ngàn mảnh vườn riêng lẻ, việc tiếp cận nguồn vốn ưu đãi, đầu tư công nghệ chế biến sâu và đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường quốc tế (như quy định EUDR về chống phá rừng) vẫn là rào cản lớn đối với bà con nông dân.

Nhận thức rõ “Điểm nghẽn” đó, các cấp Hội Nông dân tỉnh Quảng Trị đã xác định: Muốn nâng tầm giá trị cà phê Khe Sanh, không có con đường nào khác ngoài việc dồn sức hỗ trợ nông dân đổi mới tư duy sản xuất. Muốn vươn ra thị trường lớn, người trồng cà phê không thể “Đi một mình”, mà phải hợp lực thông qua việc thành lập các Tổ hợp tác, Hợp tác xã và hình thành các chuỗi liên kết giá trị khép kín từ khâu trồng, chăm sóc, thu hái chín đến chế biến, tiêu thụ.

Để mục tiêu đó không dừng lại ở chính sách, tổ chức Hội đã và đang thể hiện rõ vai trò “Bà đỡ” đồng hành cùng hội viên: Từ việc tuyên truyền, vận động, hướng dẫn nông dân tích tụ đất đai, thành lập các chi/tổ Hội nông dân nghề nghiệp, Tổ hợp tác, HTX kiểu mới; đến việc trực tiếp “Mở đường” tiếp ứng nguồn vốn ưu đãi để bà con có nguồn lực tái canh, đầu tư máy móc chế biến sâu và mở rộng diện tích liên kết.

Hành trình một thế kỷ từ hạt giống Chari đầu tiên năm 1926 đến vùng di sản năm 2026 đang đòi hỏi một cú hích mới. Và nguồn lực tài chính nào từ tổ chức Hội sẽ tiếp sức cho hàng ngàn hộ nông dân vùng Khe Sanh tự tin bắt tay liên kết, chuyển từ bán cà phê thô sang làm chủ chuỗi giá trị nông sản trên chính quê hương mình?

Kính mời quý độc giả đón đọc Kỳ 3: Tiếp sức từ Quỹ Hỗ trợ nông dân - Đánh thức tiềm năng kinh tế tập thể để cùng theo chân những người nông dân vùng Khe Sanh trên hành trình đổi mới tư duy làm kinh tế, khám phá hiệu quả thực tế từ những dự án vay vốn ưu đãi và lắng nghe câu chuyện về những Hợp tác xã, Tổ hợp tác đang từng ngày nâng tầm vị thế hạt cà phê di sản trên thị trường trong và ngoài nước.

Nguyễn Thắng - Nguyễn Hiếu